De socratische denkwijze

1. Zoek een stelling die alom als een zinnige opvatting wordt beschouwd.

Een moedig man trekt zich niet terug uit de strijd.

Deugdzaamheid vereist geld.

2. Ga ervan uit dat de stelling onjuist is, ondanks de tegenovergestelde overtuiging van de persoon die hem doet. Zoek naar situaties of een context waarin de stelling niet opgaat.

Kan iemand moedig zijn en zich toch terugtrekken uit de strijd?
Kan iemand standvastig in de strijd zijn en toch niet moedig zijn?

Kan iemand ook geld hebben en niet deugdzaam zijn?
Kan men geen geld hebben en toch deugdzaam zijn?

3. Als er een uitzondering wordt gevonden, moet de definitie onjuist zijn of op z'n minst onnauwkeurig.

Het is mogelijk om moedig te zijn en zich terug te trekken.
Het is mogelijk om standvastig in de strijd te zijn en toch niet moedig.

Het is mogelijk om geld te hebben en tegelijk een dief te zijn.
Het is mogelijk om buiten je schuld arm te zijn.

4. De oorspronkelijke stelling moet worden genuanceerd zodat de uitzondering erin past.

Moed kan zowel betekenen dat men zich terugtrekt uit de strijd of oprukt, en vereist een combinatie van volharding en kennis.

Mensen met geld kunnen alleen als deugdzaam beschouwd worden als ze het op een deugdzame manier hebben verkregen, en sommige mensen zonder geld kunnen deugdzaam zijn als ze in omstandigheden verkeren waarin het onmogelijk is om deugdzaam te zijn en geld te verdienen.

5. Ontdekt men vervolgens uitzonderingen op de verbeterde stellingen, dan dient het proces herhaalt te worden. Een stelling is pas echt waar, voor zover een mens ooit de waarheid weet te verkrijgen, als deze onmogelijk te weerleggen lijkt. Door te ontdekken wat iets níet is komt men het dichtst bij het inzicht wat het dan wél is.

6. De vrucht van logisch redeneren is, wat Aristophanes ook mag insinueren, superieur aan de vrucht van intuïtie.

uit: 'De troost van de filosofie' - Alain de Botton